Levens(ver)houding

2/3 van het leven is onzichtbaar (bron: micropia.nl)
Tweederde van het leven en de halve biomassa op deze planeet  is onzichtbaar (bron: micropia.nl)

Horizontale verhouding tot leven

Op donderdag 1 december 2016 ging ik naar de conferentie: “Naar een nieuwe verhouding tussen mens en natuur”, van de stichting Waardenwerk. Hoofdsprekers waren Frans de Waal, Norbert Peeters en Harry Kunneman.

Ik werd wel vrolijk van de boodschap die de drie wetenschappers ons op geheel eigen wijze brachten: wij staan qua cognitie* niet boven aan een ladder met de rest van de levende wezens onder ons, maar verhouden ons veel meer horizontaal ten opzichte van andere diersoorten, planten en microben (wezens die te klein zijn om met het blote oog te zien).

Frans de Waal

Ten eerste was daar Frans de Waal die geen doekjes wond om twee zaken:

  1. Wij ervaren dieren alleen als ‘intelligent’ – wat dat ook moge zijn – als ze goed zijn in dezelfde dingen als waar wij goed in zijn. Het gaat dan om zaken als bewustzijn of het beheersen van (gesproken) taal. Dat een vleermuis subliem is in echolocatie en een hond een geurspoor kan volgen dat wij niet eens kunnen waarnemen, vinden we eigenlijk niet zo interessant, laat staan dat we dat ‘intelligent’ noemen.
  2. Vaak blijken dieren ook heel goed te zijn in dingen die ons ‘typisch menselijk’ lijken. Ik heb wat linkjes opgenomen naar een paar prachtige filmpjes die het zelfbewustzijn van een olifant en een dolfijn met behulp van een spiegel tonen. Ook mooi om te zien is het sublieme (bovenmenselijke) geheugen van een chimpansee en het  probleemoplossend vermogen van een kraai.

Ongemakkelijk

Zo’n diep besef van het ‘briljant anders-zijn’ en ook zo ‘gelijk-zijn’ van dieren aan de mens, laat mij hen ervaren als directe soortgenoten. Zeer verbindend!

En als ik dan zo een beetje op youtube aan het zoeken ben naar andere filmpjes waarin de gelijkheid van dieren zichtbaar wordt, laten de hartverscheurende filmpjes van olifanten die na lange tijd bevrijd zijn of elkaar na 20 jaar weer zien de tranen en compassie stromen. Ik herinner me ook weer een aapje dat ik ooit zag in Tanzania, alleen in een kooi van 2 m2, die daar alleen maar heen en weer liep. We gaan over het algemeen niet zo aardig om met dieren, al is het maar dat veel mensen elke dag een stukje dier op het menu hebben staan.

Ik schat in dat veel mensen dit ergens (on)bewust beseffen. Dat verklaart misschien waarom veel mensen zich – volgens Frans de Waal – ongemakkelijk voelen bij het aantonen dat dieren anders, maar vaak ook gelijk of zelfs beter zijn in cognitieve taken dan de mens.

Norbert Peeters

De tweede spreker – Norbert Peeters – praat over de intelligente wortels van planten, die zich door allerlei krachten naar eten, drinken en naar beneden laten leiden, terwijl gifstoffen ontlopen worden en samenwerkingen met familieleden optreden onder de grond. Ook planten, bomen en schimmels vormen nauw samenwerkende netwerken met elkaar.

Ook intrigerend was een proef met een ‘kruidje roer me niet’ plantje (mimosa) dat aantoont dat dit plantje een lange termijn geheugen heeft. De hypothese is dat er wellicht een chemisch of hormonaal soort geheugen in planten bestaat, waarvoor geen zenuwstelsel nodig is. Wie weet werkt dit ook zo bij de mens. Daar spreken we tegenwoordig ook wel over ‘celgeheugen’ terwijl niet duidelijk is, waardoor dat precies gevormd wordt. Aldus gevraagd aan Norbert Peeters, gaf hij aan dat het mogelijk is dat een zelfde soort systeem in planten en mensen werkzaam is, maar dat we dat gewoonweg nog niet weten. Ik ben benieuwd wat voor inzichten toekomstig onderzoek brengt.

En wat te denken van een proef die aantoont dat dit zelfde plantje elektrische signalen doorgeeft als er een blaadje verbrand wordt. Dus elektrische signalen, zonder zenuwstelsel! Ik hoop maar dat het plantje zich er niet bewust van is en dus geen ‘pijn’ ervaart.

Harry Kunneman

Harry Kunneman – de derde spreker – beschrijft een wereld van microben die ik voorheen niet kende.

En dat terwijl we zoveel bacteriën in ons lichaam hebben (denk aan de darmflora). En iedere cel van ons lichaam heeft een ‘energiecentrale’: de mitochondrion. Mitochondria waren oorspronkelijk vrij levende bacteriën die al in een vroeg stadium in de evolutie intracellulair gingen leven in symbiose met hun gastheer. Ze zijn gespecialiseerd in energiehuishouding van de cel.

Microben zijn over het algemeen de organismen die we met man en macht bestrijden met antibiotica en agressieve schoonmaakmiddelen. Eigenlijk bevinden we ons op voet van oorlog met deze organismen als ze ons dwars zitten.

Een paar ontzagwekkende feiten (zie deze geweldige website over microben):

  • ze leven al 3,5 miljard jaar op Aarde
  • de meer dan 100 miljoen soorten vormen de grootste (onzichtbare) biomassa op onze planeet en
  • ze eten bijna alles, zelfs metalen, zuren, aardolie en aardgas .
  • Verder kunnen ze elkaars DNA soms vrij gemakkelijk bereiken, waardoor ze onder selectiedruk snel tot nieuwe oplossingen komen. Een goed voorbeeld van deze snelle evolutie is bijvoorbeeld de ‘ziekenhuis-bacterie’ die resistent is geworden tegen verschillende soorten antibiotica.

Ik vind het hele verhaal eigenlijk wel hoopgevend. Als het ons als mensen niet lukt om onze eigen leefomgeving leefbaar te houden – wat ik overigens niet verwacht – dan zullen er met ons vele diersoorten ten onder gaan. Maar dat het leven in een andere vorm nog miljarden jaren door gaat, daar twijfel ik niet meer aan nu ik wat meer weet van de microben.

Besef

Voor mij was het een middag waarin het besef van de enorme complexiteit, samenhang én onverwoestbaarheid van het Leven weer dieper doordrong. Wat mooi toch om daar bewust deel van uit te mogen maken en om daar vanuit mijn eigen zorgzaamheid mee om te mogen gaan.
Leven het Leven!

 

* Cognitie is een breed begrip en kan staan voor kennis, denkvermogen, het vermogen om dingen te leren, onthouden en uitwisselen van kennis, et cetera. Vaak wordt met cognitie het vermogen om kennis op te nemen en te verwerken bedoeld. Maar ook waarnemen, denken, taal, bewustzijn, geheugen, aandacht en concentratie vallen er onder. Het wordt vaak gekoppeld aan intelligentie.